معرفی شهرستان بیرجند: شهرستان بیرجند در شرق ایران و در استان خراسان جنوبی قرار دارد. محدوده بیرجند از جنوب به نهبندان، از شمال به قائن، از شرق به کشور افغانستان و از غرب به طبس وفردوس محدود است.مرکز این شهرستان از نظر موقعیت جغرافیایی در’۱۳،ْ۵۹ طول شرقی و’۵۳،ْ۳۲ عرض شمالی قرار دارد. براساس آخرین تقسیمات کشوری وسعت آن ۳۱۷۰۴ کیلومترمربع و از چهار نقطه شهری بیرجند، خوسف، سربیشه و اسدیه و چهار بخش، خوسف، مرکزی، درمیان و سربیشه تشکیل شده است. در مجموع دارای ۱۸دهستان و ۱۱۹7 روستا می باشد. ارتفاع شهر بیرجند از سطح دریا ۱۴۸۰متر بوده و فاصله آن تا مشهد، زاهدان و تهران به ترتیب ۱۳۲۰،۴۵۸،۴۸۶کیلومتر است. از لحاظ وضعیت اقلیمی دو عنصر مهم یعنی کوههای بلند ودشتهای وسیع از مهمترین عوامل تأثیر گذار در آب و هوای منطقه به شمار می روند. نزدیکی به کویر مرکزی و وجود دشتهای وسیع، باعث بوجود آمدن آب و هوای بیابانی همراه با تابستانهای گرم شده است. ازدیگر سو وجود کوههایی در امتداد شرقی-غربی باعث گردیده اند از شدت گرما کاسته و منطقه نسبت به نقاط همجوار از اعتدال بیشتری برخوردار گردد. متوسط بارندگی سالیانه ۱۶۷ میلیمتر است بیشترین میزان بارندگی مربوط به فصول زمستان و بهار می باشد و در مجموع دره های واقع دررشته کوههای منطقه از جمله رشته کوه باقران جزو مناطق ییلاقی و خوش آب و هوای شهرستان محسوب می شوند. فقدان رودخانه دائمی و کمی نزولات جوی باعث شده تا تعداد محصولات کشاورزی موجود شامل محصولاتی باشد که با آب کمتری نیاز دارند زرشک و زعفران از جمله محصولاتی هستند که علاوه بر نیاز کمتر به آب کاملأ با شرایط اقلیمی منطقه منطبق میباشند. علاوه بر دو محصول یادشده محصولات دیگری چون عناب، گندم، چغندرقند، پنبه، ارزن، عدسی، لوبیا، نخود، باقلا، انگور، خربزه و… به عمل می آیند. آثار و بناهای تاریخی وکهن این سرزمین نشان از عظمت و دیرینگی فرهنگ و تمدن قوم ساکن در منطقه دارند. از لحاظ فرهنگ، علم و معرفت این دیار یکی از درخشان ترین نقاط ایران به شمار میرود، به طوریکه وجود علمای فاضل و عرفای کامل در جای جای این خطه نشانگر این موضوع است. نام بیرجند خود یکی از نامهای باستانی بوده و در معنی آن میتوان به موارد زیر که در کتب گوناگون آمده اشاره نمود؛ در برخی کتب آن را ” بر کند” نوشته اند و برخی ذکر نموده اند، چون بیژن بنیان اولیه آنرا نهاده نام آن بیژن بوده و با تکرار زیاد ”بیژن ” به ”بیرجند” تبدیل شده است، آنچه مسلم است در فارسی باستان کلمه بیرجند مرکب از دو واژه بیر به معنی صاعقه و طوفان و جند یا کند به معنی شهر دیه است. آثار تاریخی ونشانه های فرهنگی بجای مانده از ادوار گذشته در نقاط مختلف بیرجند به چشم می خورد تا آنجا که توجه هر تازه واردی را ناخودآگاه به سوی خود جلب و جذب میکند. مطالعات باستان شناسی در بیرجند حاکی از استقرار اقوام کهن پیش از تاریخ و دوره های متأخر در این حوزه دارد. تاریخ بیرجند با اساطیر کهن ایران باستان عجین شده و هرجا سخن از قهستان و بیرجند پیش می آید بلافاصله تداعی کننده نام سام بن نریمان می باشد، چرا که او را بنیان گذار اولیه این خطه میدانند. نامهای اساطیری وباستانی فراوانی در منطقه یافت می شود که بر گرفته از اسطوره ها و تاریخ نیرین ایران زمین است. نامهایی نظیر؛ گیو، گل، چهکند، نوفرست، چاج، اسفزار، نوکند، فورگ و… از این قبیل می باشند.  سابقه حیات در حوزه طبیعی بیرجند بسیار طولانی تر از آن است که تصور میشود. برای نمونه قدیمی ترین اثر حیات و زندگی در این حوزه مربوط به رد پای حیوانات عظیم الجثه ما قبل تاریخ درشمال بیرجند است. به گفته محققان و پژوهشگران کانادایی این آثار متعلق به ۵ هزار سال قبل می باشد که در نوع خود یکی از بهترین وکاملترین مجموعه از نمونه ردپاهای یافت شده از ابتدا تا کنون به شمار میرود. علاوه بر آن برای اولین بار در این منطقه ردپای مربوط به پرندگان مختلف گزارش شده است. اگر چه در آغاز گمان می رفت سابقه سکونت در منطقه مربوط به ادوار تاریخی باشد ولی آثار شناسایی شده نشان دهنده استقرار اقوامی در دوران پیش از تاریخ در منطقه دارد. بهترین اثر بجای مانده از این اقوام نگاره های موجود در سنگ نگاره لاخ مزار و محوطه های داستانی متعددی است که در منطقه وجود دارد. از دوران تاریخی نیز آثاری بدست آمده که حکایت از حضور سلسله هایی چون؛ هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان دارد. کشف سنگ نگاره های لاخ مزار در روستای کوچ از توابع بخش مرکزی بیرجند که مربوط به چند هزارسال قبل است مهر تائیدی بر سابقه استقرار بشر و فرهنگ متعالی آنها دراین خطه می باشد. این سنگ نگاره ها دارای تنوع وگوناگونی زیاد هستند. در اینجا برای نمونه ترجمه متن یکی ازکتیبه های لاخ مزارآورده می شود. ”مهربان- خستوان و مهربان که رهبری می کند درست- درست هدایت می کند- پرورش می دهد-پیرایش میکند- می گرداند.” بطورکلی بررسی این اثر ارزشمند نشان دهنده حضور و استقرار انسان در منطقه از دوران پیش از تاریخ است. سنگ نگاره کال جنگال به فاصله ۳۵ کیلومتری جنوب غربی بیرجند در دامنه ارتقاعات معروف به رچ واقع شده است. این سنگ نگاره به لحاظ نقوش دارای اهمیت ویژه ای در بین آثار بجای مانده از ادوار کهن در منطقه می باشد. در این سنگ نگاره یک مرد که به احتمال زیاد یکی از شاهزادگان پارتی است با یک شیر به نبرد پرداخته است. حوزه فرهنگی و اجتماعی بیرجند طی قرون متمادی شاهد مهاجرت اقوام گوناگون به منطقه بوده است بطوریکه دراین گستره فرهنگی به راحتی میتوان اقوام و نژاد های مختلف را از هم تمایز داد. اسناد و مدارک مستند و معتبری وجود دارد که نشان می دهد در قرون متمادی قوم ساگارتی در این منطقه زندگی کرده اند تا آنجا که هرودت مورخ بزرگ در قرن پنجم پیش از میلاد به این قوم اشاره کرده است و درباره آنها می نویسد: ”آنها در رنیف اقوام شرقی هستند واز سکنه ساتراپ چهاردهم هخامنشیان به شمار می روند” در دوره ساسانیان منطقه قهستان ایالتی بوده در بین شهر های بزرگی چون هرات ونیشابورکه علاوه بر آبادانی وداشتن روستاهای حاصلخیز مردمان و جنگ آورانی با استعداد و سلحشور داشته است که این مردمان همیشه مایه دلگرمی حکومت مرکزی و منشأ قدرت در این حوزه محسوب می شده اند. مورخان فتح شهر های خراسان توسط مسلمانان را سال ۲۲ هجری قمری و بعضی دیگر۲۹ هجری قمری ثبت نموده اند. در آن سالها حکمرانان منطقه قهستان سران قوم هیاطله بودند که در مصاف با اخنف بن قیس سردار مسلمین شکست خوردند و در نتیجه سرزمین قهستان فتح شد از آن به بعد خلفای عباسی مدت زیادی براین منطفه حکم راندند. ولی از زمان حسن صباح تا پیدایش قوم مغول حکومت قهستان در دست امرا وحکام اسماعیلیه بود. منطقه قهستان یکی از مراکز عمده سیاسی به شمار می رفت که بعد از الموت، مهمترین مقر حضور فدائیان اسماعیلیه بوده است. موقعیت خاص منطقه یعنی دوری از مرکز حکومت، وضعیت طبیعی منطقه وکوههای بلند وصعب العبور از مهمترین علل جذب فدائیان اسماعیلیه در این منطقه بوده است؛ قلعه های عطیم وبا شکوهی نظیر قلعه کل حسن صباح، قلعه رستم و… از مشهور ترین قلاع اسماعیلیه در قهستان می باشد. وجود این قلعه ها می تواند به عنوان یکی از شاخص ترین جاذبه های گردشگری این منطقه باشد. چنانچه تحول چندانی ار دوره مغول تا دوره صفویه دراین سرزمین صورت نگرفت، تا اینکه با قدرت گرفتن حکام صفویه و امرای آنها و انتقال مرکزیت قهستان از قائن به بیرجند، این شهر وروستاهای پیرامون آن رونق و آبادانی تازه ای گرفت تا آنجایی که توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و فرهنکی آن روز به روز  رونق و رواج مضاعف بخود گرفت که در آثار بجای مانده از آن دوران کاملأ مشهود است. اولین بار نام بیرجند در کتاب ارزشمند معجم البلدان ذکرشده وپس از آن سیاحان، مورخان نویسندگان بسیاری مانند یاقوت حموی، احمد مقدسی، حمدالله مستوفی، حافظ ابرو و… هر یک به سهم خود ازشهر بیرجند و عظمت آن زبان به ذکر و توصیف بازکرده اند. بناهای با شکوه وعظیم به یادگار مانده از ادواره پیشین به خصوص دوره صفویه و بعد از آن هریک به تنهایی دارای غنای فرهنگی و مذهبی یا سیاسی و نظامی منحصر بفرد خود هستند. در بین قلاع تاریخی، قلعه فورگ نه تنها یکی از زیباترین و شکیل ترین قلاع منطقه به شمارمیرود، بلکه در نوع خود از لحاظ جایگاه قرارگیری و ساختار معماری یکی از منحصر به فردترین قلاع ایران میتواند باشد. این قلعه در روستایی به همین نام درفاصله ۹۰ کیلومتری شهر بیرجند قرار دارد. بنای اولیه قلعه در زمان نادرشاه افشار بنا نهاده شده است. تأسیسات داخلی قلعه دارای سه بخش اصلی و هسته مرکزی آن یعنی ارگ قلعه مربوط به حکام و امرای ساکن قلعه بوده است. قلعه فورگ بر بالای صخره ای سنگی همراه با ۱۸ برج پس از قرون متمادی همچنان در گستره تاریخ بیرجند قامت خود را استوار نگه داشته است تا تلخ کامی ها وکامیابی های روزگار را شاهد باشد. از دیگر قلاع زیبا و با شکوه منطقه، قلعه شهر بیرجند با نام قلعه پایین شهر با۲۵۰۰ متر مربع مساحت، سالیان درازیست که شهر بیرجند را زیر پای خود استوار نگه داشته است. این قلعه خشت وگلی با چشم اندازی دل فریب بر فراز تپه ای به نسبت عظیم در داخل بافت قدیمی شهر نا خودآگاه توجه هر بیننده و رهگذری را بسوی خود جلب می کند. بنای اولیه قلعه مربوط به دوره صفویه بوده و در چهار گوشه آن برجهایی تعبیه و احداث شده است. در فاصله پنج کیلومتری جنوب شهر بیرجند، در ارتفاعات موسوم به باقران سد قدیمی بند دره به چشم می خورد که طی قرونی چند همچنان عظمت وشکوه خود را در بین کوههای مقدس باقران حفظ نموده، علاوه بر آنکه بستری مناسب برای گردشگران می باشد استوار و پایدار امید بخش کشاورزان پایین دست خود و درختان همیشه تشنه منطقه می باشد. ساکنان بیرجند برای اماکن مذهبی و بقاع متبرکه اهمیت ویژه ای قائل هستند. هر یک از این آثار علاوه بر آنکه دارای فرم و شکل و هماهنگی بین بخش ها از لحاظ معماری و ساختار میباشند از لحاظ مردم شناسی دینی نیز قابل توجه هستند. از جمله این بناها میتوان به مسجد جامع پایین شهر اشاره داشت این مسجد در نوع خود بی نظیر و فضاهای روحانی ایجاد شده در داخل آن توجه هر مومنی را بیش از پیش بسوی خدا وعظمت خالق رهنمون میکند. در مرکز بافت قدیمی شهر بیرجند به فاصله اندک از مسجد جامع پایین شهر مکان مذهبی دیگری به نام مسجد جامع چهار درخت خود نمایی می کند. این مسجد نیز دارای اهمیت و احترام ویژه ای در میان مومنان میباشد. اگرچه بنای مسجد فاقد تزیینات پر کار و یا گچبری و کاشیکاری آنچنان می باشد، ولی ساختار معماری آن، آجر کاری و آجر چینی، تاغ های جناغی، رسمی بندی و …  برتری خود را نسبت به دیگر بناهای موجود نشان میدهد. خانه آراسته در داخل بافت قدیم شهر بیرجند با زیبایی خاص و ترکیب بندی مناسب فضاها همراه با هماهنگی بین هر یک از بخش های بنا آن را از دیگر بناهای بیرجند متمایز نموده است. بنا با دارا بودن عناصری چون سر در ورودی، هشتی، دهلیز، حیاط مرکزی، ایوان، اتاق های متعدد در چهار سوی بنا، پوششهای گنبدی، دیوار و جرزهای قطور، بهره گیری از خشت وگل در

ساخت بنا وغیره باعث شده اند تا این بنا از لحاظ ارزش های معماری وهم سویی با گرایش های مذهبی، اجتماعی و اقتصادی ساکنان آن ممتاز جلوه نماید. حسینیه و مدرسه نواب مربوط به دوره شاه عباس صفوی بوده وکتیبه موجود در سر در آن سال ۱۰۰۱ هجری قمری را نشان می دهد. در ضلع جنوبی بنا ایوان به نسبت بزرگی وجود دارد که بخش داخلی آن با استفاده از نقوش اسلیمی بصورت مشبک گچی کار شده است. در ضلع شرفی بنا اتاق بزرگی همراه با نور گیر، رسمی بندی با ملات گچ، گچبری های متعدد، تزیینات مقرنس کاری شده، کتیبه های گچی وگچبریهای اسلیمی چشم نوازی می کند. حسینیه و مدرسه نواب مربوط به دوره شاه عباس صفوی بوده وکتیبه موجود در سر در آن سال ۱۰۰۱ هجری قمری را نشان می دهد. در ضلع جنوبی بنا ایوان به نسبت بزرگی وجود دارد که بخش داخلی آن با استفاده از نقوش اسلیمی بصورت مشبک گچی کار شده است. در ضلع شرفی بنا اتاق بزرگی همراه با نور گیر، رسمی بندی با ملات گچ، گچبری های متعدد، تزیینات مقرنس کاری شده، کتیبه های گچی وگچبریهای اسلیمی چشم نوازی می کند. هشتی، صحن، دو ایوان، چندین اتاق همراه با پنجره های متعدد از ویژگی های این بنا به شمار میروند. مقبره ابن حسام خوسفی در شهر خوسف بر فراز تپه ای سنگی با پلان چلیپایی و پوشش عرقچین با گنبد کلاه فرنگی شکل می باشد. ابن حسام از شعرای قرن ۹ هجری و مصادف با عهد شاهرخ تیموری است. این بنا با تزئیناتی از قبیل رسمی بندی در گوشه ها، کتیبه موجود در دور تا دور پایه پوشش گنبد و طرحهای چلیپایی و پنجره هشتی، صحن، ایوان و غرفه هایی در دو طرف صحن میباشد. سردر ورودی با طاق جناغی همراه با تزئینات آجری به شیوه چلیپایی در دو طرف سر در ورودی از عناصر شاخص معماری این بنا بشمار می رود. پس از سردر ورودی هشتی قراردارد و پس از آن بلافاصله وارد صحن می شویم. در ضلع شمالی صحن، ایوانی با طاق جناغی و تزئینات رسمی بندی و آجرکاری در نمای خارجی بیش از همه خودنمایی میکند. فرهنگ غنی منطقه وعلاقه مندی مردم به فراگیری علوم جدید و قدیمه باعث شده در غالب نقاط شاهد مراکز فرهنگی وآموزشی باشیم. از جمله این بناها می توان به مدرسه شوکتیه با سابقه روشن وگذشته ای پر از خاطره برای صاحبان اندیشه در شهر بیرجند و توابع آن اشاره داشت. مدرسه شوکتیه بنا بر اسناد ومدارک مستدل تاریخی در سال ۱۳۱۲ هجری قمری ساخته و همزمان با تاسیس مدرسه بزرگ دارالفنون در سال ۱۳۲۶ هجری قمری همزمان با اوج قدرت سیاسی شوکت الملک تبدیل به یکی از مراکز آموزشی معتبر کشورگردید. مدرسه شوکتیه پرچم دار و پایه گذار فرهنگ نوین و مدارسی بود که امروزه از نظرکمی رشد کم نظیر و از جهت کیفی ارتقاء چشمگیری یافته است. از مشخصه های معماری این بنای با ارزش تاریخی میتوان به هشتی، دهلیز، ایوان رفیع، حیاط مرکزی، حجره های دور تادورحیاط، شاه نشین و غیره اشاره داشت. مدرسه عصومیه اگر همپای مدرسه شوکتیه نباشد، از لحاظ تاریخی وفرهنگی سابقه ای هم اندازه با آن را برای خود به همراه دارد. در بالای سر در ورودی کتیبه؛ “انا مدینه العلم علی بابها” همراه با تاریخ ۱۳۶۸ هجری قمری درج شده و چهار کتیبه در دهلیز ورودی آن قرار دارد. در دو ضلع شرقی و غربی حیاط ایوان هایی با ستون های آجر کاری شده با تزیین مهری و حجره هایی مخصوص طلاب همراه با آجر کاری شده چشم نوازی می کند. مقبره حسام الدوله مدفن یکی از حکام منسوب شده از طرف شاهان قاجار در منطقه بیرجند میباشد. بنا برروی صفه ای قرارگرفته و از آنجا می توان قسمت اعظمی از شهر بیرجند را دید. آینه کاریهای زیبا با استفاده از طرح های متنوع هندسی در تمام سطح داخلی اتاق از مشخصه های عمده این بنا به شمار میرود که در نوع خود کم نظیر میباشد. به دلیل حاکم نشین بودن شهر بیرجند در گذشته هم اکنون آثار بسیاری از بنا های متعلق به آنان در منطقه به چشم می خورد که روزگاری نه چندان دور محل سکونت و مامن امرا محلی، اعیان و اشراف بوده است. در این میان باغ وعمارت اکبریه بیش از همه نگاه پرسشگر هر بیننده ای را بسوی خود جلب میکند تا انسان را بی اختیار وادار به مدح و ستایش طراح و سازنده بنای عظیم و باغ با شکوه اکبریه نماید. این باغ و بنا در زمینی به مساحت ۸۰۰۰ متر مربع در سه طبقه مجزا مربوط به دوره های زندیه تا اوایل دوره پهلوی طراحی و احداث شده است. مهمترین بخش آن قسمت شرقی بنا می باشد که در دو طبقه و همزمان با حکمرانی شوکت الملک ساخته شده است. تزئینات آن شامل تالارآینه، میانخانه وگنبد عرقچین و تزئینات مقرنس، رسمی بندی و غیره می باشد. هم اکنون دوگنجینه ارزشمند باستان شناسی ومردم شناسی، چایخانه سنتی، سفره خانه سنتی، کارگاههای مربوط به آموزش هنرهای سنتی وغیره برای بازدید کنندگان و مشتاقان آثار و یادگارهای تاریخی شهر کهن بیرجند می باشد. بنای زیگوراتی شش اشکوبه ای ارگ کلاه فرنگی (ارگ میر حسن خان) از بناهای منحصر بفرد و شاخص شهر بیرجند می باشد که چون برگ زرینی در دل شهر بیرجند می درخشد. بنا در اصل محل حکومت حسام الدوله بوده و زمان ساخت آن به دوره زندیه می رسد. بنا در شش طبقه احداث شده است ولی تنها دو طبقه آن دارای کاربری می باشد. مقرنس کاری فضای حوض خانه، تزئینات گلدانی، کاربندی از نوع لانه زنبوری، رف های تزئینی وغیره از عمده ترین تزئینات و زیبایی های این بنای شکیل می باشد. از لحاظ فرم بندی وشکل خاص این بنا می توان آن را در شمار یکی از کم نظیر ترین وشاید بی نظیر ترین بناهای ایران قلمداد نمود. باغ و امارت رحیم آباد در سال ۱۳۱۵ هجری قمری به منظور دارالخلافه بیرجند ساخته شد. بدلیل وجود فضای محوطه باغ، عمارت اصلی، بنای ورودی، استخر، حصار، برج، حوض خانه، تزئینات آینه کاری، گچبری همراه با نقوش اسلیمی گل و بوته باعث شده اند اعتبار و ارزش باغ وعمارت رحیم آباد در بین بناهای دیگر بیرجند بیش از پیش جلوه گری می نماید. خانه فرهنگ که هم اینک مسکن خصوصی یکی از خانواده های اصیل و با فرهنگ شهر بیرجند می باشدکه در بین بناهای مطرح در داخل بافت قدیمی بیرجند خودنمایی می کند. این بنا با حیاط چهار ضلعی همراه با آجرچینی درکف آن و استفاده از آجرهای قالبی و تراش دار در نمای داخلی بنا با بهره گیری از تکرار نقوش و طرح های موجود توجه هر بیننده ای را بسوی خود می کشد. علاوه بر شهر بیرجند نقاط مسکونی دیگری مانند : خور، درمیان، خوسف، فورک، نهبندان، سربیشه و… از لحاظ بافت و ترکیب بندی بناها در کنار یکدیگر قابل توجه و دقت هستند.برای نمونه بافت روستای خور در نوع خود با ساختاری هماهنگ با شرایط زیستی و اقلیمی نه تنها توانسته است در برابر شرایط دشوار طبیعی به حیات خود ادامه دهد بلکه فرم و نحوه قرار گیری بناها در کنار همدیگر هر بیننده ای را بسوی خود جلب می نماید. صنایع دستی موجود در شهر بیرجند و روستاهای حاشیه آن بیش از همه شامل سفالگری، رنگرزی، آهنگری، مسگری، حصیربافی، سبدبافی، نمدبافی، زیلوبافی، نوغانداری، ریسندگی، گلیم بافی، جاجیم بافی، پلاس و دهها صنایع دستی دیگر می باشد. باید توجه داشته باشیم که هریک از صنایع دستی فوق دارای مراحل خاص و نیاز به مهارت کافی دارد. برای مثال در بافت گلیم به بافته هایی چون بافت ساده متعادل، بافت پود نما، بافت چاک دار، بافت یک پیچی و بافت دو پیچی توجه می شود. سفالگری تنها در روستاهای شاه زیله وکوشه آن هم به صورت ساده و ابتدایی بدون بهره گیری از فن لعاب دیده می شود و اما فرش بیرجند و روستاهای این منطقه از لحاظ بافت، طرح، رنگ و غیره در نوع خود بی نظیر و شهره خاص وعام است بطوری که نقوش موجود در بافته های این منطقه به مقدار زیادی متنوع و گوناگون می باشد. از جمله این نقوش و طرحها می توان به ریز ماهی ساده، ریز ماهی ترنجدار، ریز ماهی پنج متن، بته جقه ای، گلدانی، کله اسبی، خشتی وغیره اشاره داشت. مسافران بیرجند با سفر به این شهر خود را در داخل حجم انبوهی از سوغات و تحفه های این شهر می بینند. از جمله سوغات حوزه بیرجند می توان به زرشک، زعفران، عناب، بادام، گردو، کشک سیاه و زرد و زیره ای، قره قروت، آلوخشک، برگه هلو و… اشاره کرد. موسیقی حوزه بیرجند در نوع خود شهره عام و خاص است. با نگاهی به حرکات موزون رقصندگان، آهنگها و نواهای هماهنگ با حرکات رقصندگان ما را به تاریخ کهن سرزمین یادگارهای تاریخی می برد. نواها و آهنگهای موجود برگرفته از طبیعت و اقلیم منطقه بوده و ریشه در عقاید و افکار مردمان آن دیار دارد. از جمله حرکات موزون همراه با نوای موسیقی بیرجند می توان به رقص اصیل، چپ و راست، زانو سر ضرب، احوال، چپ، راست، چغل، فورگی، چنشتی، ناره ناره، بخواب، به خاک و رقص چوب اشاره کرد. در کنار نمایشها و رقصهای محلی ورزش باستانی بیرجند به دلیل وجود مردان و جوانان غیور بیرجند نه تنها در حوزه بیرجند شناخته شده است، بلکه بیش از پنج بار توانسته مقام نخست کشور را به خود اختصاص دهد.  حسن ختام این نوشتار کوتاه را مزین به نام فرزانگان، مشاهیر و نام آوران بیرجند این مردمان فرهنگ دوست وفرهنگ پرور می کنیم. آنان سالیان درازی است که همانند ستاره ای پر سو در دل کویر می درخشند و بسیاری از ناملایمات وسختی های اقلیم منطقه را به شیرینی کلام آثار و حضور پر برکت خود مزین نموده اند. بهترین گواه این سخن اندیشمندانی چون حکیم نزاری، شاعر و غزلسرای قرن ۷ هجری است. وی علاوه بر مدارج علمی دارای آثاری چون سفرنامه، ساقینامه، ادبنامه، مثنوی، دستورنامه و…است. مولانا شمس الدین زاهد خوسفی در ابتدای قرن ۷ هجری مبلغ دین اسلام بود است. همچنین مولانا محمد بن حسام معروف به ابن حسام از عرفا و شعرای قرن ۸و۹ هجری بوده که در صرف و نحو، معانی و بیان، نجوم و تاریخ، تفسیر و حدیث مهارت ویژه ای داشته است. حاج شیخ محمد هادی هادوی متولد ۱۲۳۹ شمسی در بیرجند است. وی پس از تحصیل در شهر های بیرجند، مشهد، سامرا و دیگر عتبات عالیات جهت خدمت به مردم کمر همت بست. او جزو چهار نفر از علمایی بود که مراجع تقلید نجف برای نظارت بر متمم قانون اساسی مشروطیت تعیین کرده بودند. از آثار او میتوان به مائده محمدیه، بستان الناظر، ترجمه ادب الکبیر، دیوان قصاید و غزلیات و…اشاره کرد. شیخ محمد باقر آیتی از نوابغ بیرجند به شمار می رود. درباره او همین اندازه باید سخن بگوییم که وی عالم فاضل، متبحر و نکته دانی بودکه در زمان حیات خود۲۲  عنوان تالیف از خود به یادگار گذاشت. علامه عبدالعلی بیرجندی از دیگر سرآمدان این سرزمین در فن ریاضی و هیئت می باشد که در علوم عقلی و نقلی از بزرگان دوره خود بوده تا آنجا که علامه شیخ بهایی نزد وی ریاضی و حکمت می آموخت. دکتر محمد حسن گنجی بنیانگذار جغرافیای نوین ایران و استاد ممتاز دانشگاههای کشور می باشد که بارها توانسته است در مجامع علمی توانایی خود را در عرصه جغرافیای نوین نشان دهد. دریغ و صد افسوس که ما توان ارائه تمام زیباییهای بیرجند و کویرنشینان آن خطه رانداشتیم. این نوشتار کوتاه تنها مقدار اندکی از فرهنگ، تاریخ، تمدن و اندیشه های کهن این سرزمین بوده است.   برگرفته از سایت بیرجند نیوز